Trang chủ Cộng Đồng Góc khuất của ngành công nghiệp hoạt hình Nhật Bản

Góc khuất của ngành công nghiệp hoạt hình Nhật Bản

Ngành công nghiệp anime đem về hơn 19 tỉ đô mỗi năm, nhưng các họa sĩ lại chỉ kiếm vừa đủ tiền để sống qua ngày.

Bộ anime Pokémon với chú chuột Pikachu tạo ra tiếng vang tại Mỹ vào năm 1998 và thay đổi cuộc sống của cả một thế hệ.

Tại Việt Nam cũng không mấy khác biệt, khi học sinh theo dõi các bộ phim Sailor Moon (Thủy Thủ Mặt Trăng) kể về những nữ sinh có phép thuật đi giải cứu các hành tinh; hay câu chuyện săn tìm kho báu hải tặc trong One Piece; cũng như hành trình thu thập các Pokémon của Ash Ketchum.

Những siêu phẩm anime kinh điển đó, cùng nhiều cái tên khác, đã đem đến nhiều thay đổi: từ giữa 2002 đến 2017, ngành công nghiệp hoạt hình Nhật Bản tăng doanh thu gấp 2 lần, đạt hơn 19 tỉ USD hàng năm. Một trong những bộ anime có tầm ảnh hưởng và danh tiếng nhất là Neon Genesis Evangelion cuối cùng cũng ra mắt trên Netflix vào tháng này, mở ra kỷ nguyên anime toàn cầu.

Nhưng đằng sau vẻ ngoài thành công của thế giới anime là góc khuất đáng sợ về kinh tế: Rất nhiều họa sĩ rất nghèo và phải đối mặt với điều kiện làm việc vắt kiệt sức lực, đôi khi khiến họ phải tự tử.

Những họa sĩ đang bị bóc lột vì nghệ thuật, nhưng vẫn không có giải pháp trước mắt.

Tình trạng bóc lột sức lao động trong ngành hoạt hình

Anime gần như được vẽ hoàn toàn bằng tay. Nó yêu cầu kỹ năng vẽ tay và kinh nghiệm để làm nhanh.

Shingo Adachi, họa sĩ phim hoạt hình (animator) và thiết kế nhân vật cho bộ anime nổi tiếng Sword Art Online, cho biết tình trạng khan hiếm nhân tài là vấn đề rất nghiêm trọng tại thời điểm hiện tại: với gần 200 bộ anime nhiều tập được sản xuất tại Nhật Bản hàng năm, họ đang rất thiếu animator tay nghề cao. Thay vào đó, các studio phải dựa vào những người làm nghề tự do (freelancer), những người đam mê anime và có mức lương rẻ bèo.

Ở cấp độ thấp nhất là “những animator trung gian (in-between)”, thường là các freelancer. Những đạo diễn ở trên sẽ đưa ra ý tưởng cốt truyện, và “những animator chủ đạo” vẽ những khung hình quan trọng trong mỗi cảnh. Sau đó, những animator trung gian này sẽ vẽ những khung hình chuyển tiếp giữa các khung chính.

Những “animator trung gian (in-between animator)” kiếm được khoảng 200 yên cho mỗi bức vẽ – tức là vào khoảng 44,000VND. Điều đó không quá tệ nếu mỗi họa sĩ vẽ được 200 bức mỗi ngày, nhưng một bức có thể tốn hơn một tiếng. Chưa kể, anime yêu cầu độ chính xác tỉ mỉ đến từng chi tiết, như thức ăn, kiến trúc, cảnh quan, do đó có thể mất thời gian gấp 4 hoặc 5 lần so với thời gian trung bình của hoạt hình phương Tây.

“Dù cho có thăng tiến và trở thành animator chủ đạo, bạn vẫn không kiếm được nhiều tiền,” Adachi cho hay. “Và ngay cả khi sản phẩm của bạn là thành công lớn, ví dụ như Attack on Titan, bạn cũng không kiếm được nhiều từ nó…. Đây là vấn đề với cấu trúc trong ngành công nghiệp anime. Đây không phải là công việc đáng mơ ước như nhiều người nghĩ.”

Thị trường anime Nhật Bản (tính theo tỉ Yên)

Điều kiện làm việc còn tệ hơn. Các họa sĩ thường ngủ gục trên bàn làm việc. Henry Thurlow, một animator người Mỹ hiện đang sinh sống và làm việc tại Nhật Bản, chia sẻ với BuzzFeed News rằng anh phải nằm viện nhiều lần do kiệt sức.

Studio Madhouse vừa bị cáo buộc vi phạm quy tắc lao động: Nhân viên phải làm việc gần 400 tiếng mỗi tháng, và đã phải làm việc 37 ngày liên tục không ngừng nghỉ. Một họa sĩ nam đã tự tử vào 2014, và vụ của anh được xếp vào nhóm tự tử do áp lực công việc sau khi các điều tra viên biết được anh phải làm việc hơn 600 tiếng trong tháng trước đó.

Một lý do mà các studio sử dụng lao động tự do (freelancer) là do họ không phải lo lắng về quy tắc lao động. Do các lao động tự do là theo hợp đồng, các công ty có thể đưa ra những hạn chót ‘khó đỡ’ trong khi tiết kiệm được tiền khi không phải cung cấp phúc lợi xã hội cho họ.

“Vấn đề của anime là tốn quá nhiều thời gian để sản xuất”, Zakoani, animator tại Studio Yuraki và Douga Kobo cho biết .”Nó cực kỳ tỉ mỉ. Một khung – một cảnh – có thể có từ 3 đến 4 animator thực hiện. Tôi làm bản phác thảo, rồi hai người sau kiểm tra, một người là animator cao cấp và người còn lại là đạo diễn. Tiếp theo, nó được gửi về cho tôi và tôi tinh chỉnh lại. Sau đó, nó được gửi cho một animator trung gian, và người đó hoàn thiện bức vẽ.”

Theo Hiệp hội Tác giả hoạt hình Nhật Bản (Japanese Animation Creators Association), một animator tại Nhật Bản kiếm khoảng 1.1 triệu yên (~236 triệu VND) mỗi năm ở độ tuổi 20, 2.1 triệu yên (~451 triệu VND) ở độ tuổi 30, và sống ổn ở 3.5 triệu yên (~752 triệu VND) khi đã vào tuổi 40 và 50. Mức sống nghèo ở Nhật Bản là 2.2 triệu yên (~473 triệu VND).

Các animator phải làm đủ mọi thứ để kiếm sống. Terumi Nishii, một animator và nhà thiết kế game tự do, có nguồn thu nhập chủ yếu từ video game animation (làm chuyển động cho video game) bởi vì cô phải chăm sóc cho bố mẹ. Nếu chỉ với mức lương animator, cô còn không có đủ tiền để ăn.

 

C.K., một animator và nhà thiết kế nhân vật cho One Punch Man, cho biết: “Khi còn trẻ, tôi đã phải chịu khổ thật sự. May là gia đình tôi ở Tokyo nên tôi có thể sống cùng bố mẹ và trụ được ngày qua ngày. Với công việc animator trung gian, tôi kiếm được 70,000 yên (~15 triệu VND) mỗi tháng.”

Cấu trúc này của ngành anime có từ thời Osamu Tezuka, tác giả Astro Boy và là người được mệnh danh là “thánh Manga”. Tezuka chịu trách nhiệm cho hàng loạt sự sáng tạo và đột phá trong manga và anime. Vào đầu những năm 1960, khi mà các nhà đài không dám đặt cược vào các series hoạt hình, Tezuka phải chịu lỗ nặng để chúng được lên sóng.

“Về cơ bản, Tezuka và công ty của ông phải chịu lỗ”, Michael Crandol, một phó giáo sư về Nhật Bản học của đại học Leiden, cho biết. “Họ dự tính bù lỗ bằng các món đồ chơi, đồ lưu niệm, kẹo… mang hình ảnh Astro Boy. Vì mọi thứ diễn ra thuận lợi với Tezuka và các bên truyền hình, nó mặc nhiên trở thành một chuẩn mực.”

Buổi triển lãm Astro Boy tại trung tâm mua sắm Shanghai IAPM vào 29 tháng 7 năm 2015 tại Thượng Hải, Trung Quốc.

Công ty của Tezuka bù được lỗ và Astro Boy là một bộ phim thành công, nhưng ông tạo ra tiền lệ nguy hiểm chưa từng có, khiến cho những ai nối gót ông gần như không thể kiểm đủ tiền để sống. Trong một nghiên cứu mới đây, Diane Wei Lewis chỉ ra rằng phụ nữ, những người thường làm công việc vẽ anime tại nhà, có nguy cơ bị bóc lột và chèn ép về lương đặc biệt cao.

Hiện tại, khi nhà sản xuất đưa ra ngân sách cho các show, họ luôn làm theo một luật bất thành văn là giữ chi phí thấp nhất có thể. Doanh thu chia ra cho các đài truyền hình, nhà xuất bản truyện và các công ty đồ chơi. “Công ty mẹ kiếm tiền từ việc bán hàng lưu niệm”, Crandol cho hay, “nhưng ngân sách cho các animator là một phần riêng biệt”.

“Vì tiền lệ mà Tezuka tạo ra, tiền công cho những bức vẽ là rất vô lý”, Thurlow cho hay. “Chưa kể là lúc trước, các bức vẽ rất đơn giản… Nhân vật có đầu tròn và mắt thì chỉ cần chấm một cái, và bạn có thể vẽ một khung hình trung gian chỉ trong 10 phút. Nếu tôi vẽ được nhanh như vậy thì cũng có thể kiếm đươc kha khá… nhưng đối với anime Nhật Bản ngày nay thì mỗi bức vẽ đều rất chi tiết. Bạn phải làm việc cả tiếng đồng hồ chỉ để kiếm được 2 USD.”

Thurlow chia sẻ thêm là thường thì bạn sẽ nghỉ việc khi có gia đình. “Bởi vì khi có gia đình, bạn còn phải dành chút thời gian cho vợ/chồng của mình. Bạn không thể lúc nào cũng làm việc và chẳng kiếm được tí tiền nào.”

Cái giá của nghệ thuật

Những bộ anime thành phẩm không bao giờ gây thất vọng. Your Name (2016), bộ anime chiếu rạp thành công nhất mọi thời đại, được tạo nên từ một loạt những khung hình đáng treo trong phòng triển lãm.

Chỉ mỗi việc mô tả thức ăn thôi cũng khiến người xem phải trầm trồ: sợi mì ramen bóng bẩy cùng thịt heo và trứng luộc; bánh pancake với siro đổ lên trên cùng vài miếng đào và dứa; hộp bento được sắp xếp đẹp mắt với trứng cuộn kiểu Nhật, xúc xích và cà chua bi.

Một cảnh trong bộ phim hoạt hình Your Name (2016) với pancake được trình bày rất đẹp

Crandol chỉ ra rằng mọi cảnh nền trong Your Name đều là một tòa nhà hay địa điểm có thật tại Tokyo.

Tính nghệ thuật là một trong những điểm thu hút của anime. Trong cuốn sách The Soul of Anime (linh hồn Anime), tác giả Ian Condry còn nêu lên nhiều yếu tố khác: chủ đề người lớn, thể loại sáng tạo như samurai-hip-hop của Samurai Champloo, và tinh thần dân chủ của anime – fan cũng được tham gia sáng tạo nghệ thuật thông qua những hình thức như fan sub (phụ đề), fan art (tranh do fan vẽ), fanfiction (tác phẩm do fan sáng tác dựa trên những nhân vật của tác phẩm gốc).

Trước đây, hàng hóa lưu niệm thường tạo ra nhiều doanh thu hơn TV hay phim ảnh, nhưng với độ phổ biến tăng vọt của anime tại nước ngoài, anime càng ngày càng chiếm lợi nhuận nhiều hơn. Phim công chiếu ở nước ngoài chiếm khoảng một nửa doanh thu toàn cầu trong năm 2017. Vậy mà, tình trạng ngân sách ‘kẹo kéo’ và mức lương ‘không thể sống nổi’ vẫn tồn tại.

Khi những công ty phương Tây như Netflix thâm nhập thị trường, họ hưởng lại từ mức giá rẻ bèo đã có sẵn tại Nhật. Các đài truyền hình, công ty sản phẩm và các dịch vụ stream nước ngoài giữ hết lợi nhuận. Điều này không những khiến các họa sĩ khốn đốn mà còn làm nhiều studio lao đao với ngân sách ít ỏi.

Giải pháp không chỉ đơn thuần là các animator đòi mức lương cao hơn. Theo báo cáo 2016 của Teikoku Databank, doanh thu đã giảm xuống 40% trong vòng 10 năm đối với 230 studio anime lớn của Nhật Bản. “Để có thể tiếp tục phát triển ngành công nghiệp hoạt hình, chúng ta cần phải cải thiện tình hình kinh tế của các animator và thay đổi hoàn toàn mô hình ăn chia lợi nhuận của cả ngành anime”, báo cáo ghi nhận.

Là chủ sở hữu studio nhỏ D’art Shtajio, Thurlow giải thích rằng chỉ yêu cầu lương cao hơn mà không thay đổi cấu trúc ngành sẽ khiến anh và hầu hết các studio khác phá sản do ràng buộc về ngân sách. Và rồi ngành hoạt hình sẽ trở nên giống như Hollywood, khi mà quanh đi quẩn lại cũng chỉ có một vài studio siêu lớn còn trụ được. Họ sản xuất ra các phim hit và tập trung vào tiếp thị đại chúng, nội dung thì rập khuôn, chỉ thêm chút mắm muối để tạo khác biệt.

Khi mà các animator cấp thấp bị đẩy khỏi ngành, tinh thần sáng tạo và niềm đam mê của anime cũng sẽ không còn nữa. Dù sao thì, lý do mà mọi người trở thành animator là vì họ yêu anime.

“Nó là đam mê”, Zakoani cho hay. “Bởi vì không có nguồn thu từ việc làm. Chỉ là vì tôi thật sự thích làm điều đó. Tôi cảm thấy mình cần phải làm. Bởi vì, khi bạn thấy sản phẩm của mình được lên sóng, và bạn biết rằng đó là mồ hôi công sức của mình, đó chính là cảm giác tuyệt vời nhất.”

Thurlow đã từ bỏ mọi thứ để đến Nhật để vẽ cho các anime mà mình yêu thích. Trải nghiệm hoàn toàn khác so với khi ở Mỹ – khi mà anh tham gia những bộ hoạt hình không có độ phức tạp trong hình ảnh, cốt truyện và chủ đề như anime, những bộ hoạt hình như Dora the Explorer và Beavis and Butt-Head. “Những người họa sĩ rất thèm khát giấc mơ đó”, anh cho biết.

Nishii đã chia sẻ trên Twitter như sau:

“Dù bạn có yêu anime đến mấy, tốt nhất là không nên đến Nhật và làm trong ngành anime. Bởi vì ngành công nghiệp hoạt hình thường xảy ra tình trạng làm việc quá độ.”

Adachi đồng ý. “Thú thực, tôi cũng không khuyến khích bạn làm… nó như một mô hình kim tự tháp, rất nhiều người làm việc bên dưới để hỗ trợ cho một số ít ở trên đỉnh. Tôi không thấy tương lai xán lạn gì cả.”

Tranh cãi về tình hình kinh tế của ngành công nghiệp này tiếp tục bùng nổ, chủ yếu là trên Twitter. Một giải pháp là cho các studio quốc tế tham gia, tạo ra văn hóa làm việc và cho các studio anime ngân sách giống với các studio phương Tây. Một mô hình khác có thể cho phép các animator sở hữu bản quyền các bức vẽ và thu tiền bản quyền.

Tổ chức New Anime Making System Project gây quỹ để đảm bảo mức sống và giảm tình trạng làm việc quá độ cho các animator sau này. Dự án đã cung cấp chỗ ở giá rẻ cho nhiều animator trực tiếp tham gia vẽ cho Naruto, Attack of Titan, và những anime hàng đầu khác.

Jun Sugawara, người thành lập dự án, cho biết mình bắt đầu dự án này khi còn làm chuyên viên đồ họa. Mục đích của dự án là để hỗ trợ những họa sĩ khác. “Bạn cần phải rất tận tâm mới có thể vẽ nên những bức vẽ chất lượng, thế nhưng kỹ năng của các animator không được xem trọng”, anh cho biết. Tổ chức đang mở rộng với “Anime Grand Prix”, cuộc thi làm phim hoạt hình ngắn và video âm nhạc với mục tiêu đem đến mức lương đủ sống.

Các animator đang phải gánh trách nhiệm nặng nề cho các bức vẽ tay lung linh trên TV. Vì những chiếc pancake hấp dẫn, cảnh hoàng hôn trữ tình và những hành trình xuyên thời gian, không gian, văn hóa. Vì tất cả mọi thứ bạn theo dõi và yêu thích, các animator đều phải trả giá.

Thế nhưng, họ vẫn tiếp tục vẽ.

Bảng cốt truyện Attack on Titan của đạo diễn Shinji Higuchi, được chia sẻ tại Toho Studios vào 11 tháng 7 năm 2014, ở Tokyo

C.K. từng có thời gian sống tại Anh do công việc của cha mình. Không nói được tiếng Anh, anh dành thời gian của mình để vẽ manga, rồi lật từng trang giấy trong cuốn sổ của mình để tạo thành một bộ phim sống động.

“Tôi không thể quên được cảm giác ấy”, anh cho biết. “Khi bạn ‘hoạt hoạ’ một nhân vật tĩnh trên trang giấy, bạn có thể thấy chúng di chuyển, cười, khóc, tức giận… đó chính là sự quyến rũ của anime. Khi tôi thấy những nét vẽ do chính tay mình vẽ ra được chia sẻ, không chỉ trong nước mà trên khắp thế giới, tôi cảm thấy hạnh phúc.”

Theo Vox

BÌNH LUẬN

Bình lậun
Nhập tên của bạn

Tin hot trong tuần

Tin xem nhiều nhất